Wanneer en hoe test je hoogspannings-PBM?

Wie boven 1 kV werkt hangt af van zijn handschoenen. En van zijn isolerende stokken, voltage detector en fase-indicator. Zit er ergens een scheur in die isolatie, of is het materiaal verouderd, dan heb je een probleem.

Klanten stellen ons vaak dezelfde vraag. Welke norm geldt nu eigenlijk, en op welke testspanning moet ik klasse 4 handschoenen of een 3 m isolerende stok testen? Het gaat meestal mis op kleine verschillen die er wel toe doen, zoals AC of DC, klasse 00 of 1, en IEC 60855 of IEC 60832.

De IEC heeft alles netjes opgeschreven. Op deze pagina lopen we per PBM-type langs de relevante norm, de exacte testspanning en het interval.

Dan nog de juridische kant. Arbowet en Arbobesluit verplichten werkgevers tot periodieke keuring. NEN 3140 (laagspanning) geldt als geaccepteerde werkwijze voor aantoonbaarheid richting de Arbowet. Voor PBM boven 1 kV is NEN 3840 de relevante referentie. De geldende versie is NEN 3840:2011+A3:2019. Een herziene versie, NEN 3840:2026, ligt als ontwerp bij NEN. Tot die definitief is, geldt de versie uit 2019.

Elke PBM-categorie heeft een eigen IEC-norm, met een bijbehorend interval.

Let op: de intervallen in deze tabel volgen de IEC-normen. Voor de meeste PBM is het een maximale termijn, voor hot sticks een aanbevolen frequentie (Annex D, informatief). In de praktijk kunnen kortere intervallen gelden door fabrikantspecificaties, interne bedrijfsrichtlijnen of nationale normen. Kies je voor de normtermijn, dan moet je dat kunnen onderbouwen: opslagcondities, gebruiksfrequentie, risicobeoordeling en fabrikantadviezen. Twijfel je welk interval in jouw situatie geldt? Neem contact op voor advies.

De normen kennen type-, steekproef- en routinetests. De periodieke herkeuring staat apart in een annex. Houd die niveaus uit elkaar, want het niveau bepaalt welke testspanning je toepast.

De rest van deze pagina behandelt het periodieke in-service niveau, het werk van labs en eigen testopstellingen.

Handschoenen zijn geclassificeerd naar werkspanning. Klasse 00 is voor laagspanning, auto-elektrisch werk. Klasse 4 is voor netbeheer op 36 kV. IEC 60903 staat zowel AC- als DC-test toe.

De DC-testspanningen komen uit IEC 60903, en die passen we toe bij periodieke keuring.

Klasse 00 en 0 mag je periodiek keuren met luchttest plus visuele controle. Een diëlektrische test alleen op verzoek van de eigenaar. Voor klasse 1 tot en met 4 bestaat de keuring uit drie delen: een luchttest, een visuele inspectie onder druk en de diëlektrische test in een waterbak (1 minuut, klasse-afhankelijke acceptatie).

De Tester voor isolerende handschoenen 70 kV DC die wij leveren is instelbaar tussen 10 en 70 kV. Dat dekt IEC 60903 klasse 4 (60 kV) met ruime marge en levert tegelijk genoeg voor klanten die de ASTM D120 DC-proeftest voor klasse 4 (70 kV) volgen.

Of je AC of DC gebruikt, hangt vaak af van wie er meekijkt. Bij audits wordt vaak de AC-procedure gevraagd. IEC 60903 staat een DC-test toe, maar noemt die nergens gelijkwaardig aan AC. Bij DC wordt ook geen lekstroom beoordeeld. Vraag daarom aan je opdrachtgever welke procedure ze terug willen zien op het certificaat. De volledige keuringsprocedure, met de klasse-indeling, de waterbak-opstelling en de keuze tussen AC en DC, staat in het artikel over isolerende handschoenen testen.

Een isolerende stok (ook hot stick, live-line tool of schakelstok) is een glasvezelversterkte staaf met eindbeslag. Monteurs gebruiken hem voor werk onder spanning op MS- en HS-installaties. Lengtes lopen van 1,5 tot 12 meter, soms langer.

Voor isolerende stokken gelden drie normen die elk een andere laag dekken. IEC 60855-1 specificeert het FRP-materiaal waaruit de stok gemaakt is.

IEC 60832-1 specificeert de afgewerkte stok als compleet gereedschap. Voor de periodieke in-service test gebruikt men vaak de Amerikaanse guide IEEE 978. Dat is een richtlijn, geen norm. Die valt buiten het IEC-kader.

Voor de periodieke in-service test geeft IEC 60832-1 in Annex D als richtlijn een test minimaal elke 2 jaar, dus met maximaal 24 maanden ertussen. Dat is een informatieve aanbeveling; het werkelijke interval bepaalt de werkgever. De type-test zelf ligt wél vast in de IEC: 100 kV over een elektrode-afstand van 300 mm, minimaal 1 minuut (IEC 60832-1 voor de afgewerkte stok, IEC 60855-1 voor het materiaal). Hoe je in de praktijk een afgewerkte stok van bijvoorbeeld 3 meter sectioneel natest, met meescannende elektrodes en lekstroom-monitoring, werkt IEEE 978 uit. Dat sectionele in-service protocol staat niet in de IEC.

De IEC type-test beproeft de afgewerkte stok met 100 kV over een elektrode-afstand van 300 mm (na waterconditionering); voor de in-service test legt de IEC geen vaste spanning vast. Teststands voor isolerende stokken, vaak voor vier tegelijk, zijn op de Europese markt verkrijgbaar. Voor een opstelling die past bij jouw stoklengtes en volume kun je contact opnemen. De volledige testprocedure, inclusief het sectionele IEEE 978-protocol, staat in het artikel over isolerende stokken testen.

Een voltage detector boven 1 kV is niet hetzelfde als een duspol. De duspol valt onder IEC 61243-3 (laagspanning) en heeft een eenvoudige kalibratiecontrole. Voor MV en HV (1 kV en hoger) geldt IEC 61243-1 voor het capacitieve type. Die vraagt een uitgebreidere testprocedure. Resistieve voltage detectors vallen onder IEC 61243-2 (1-36 kV).

De drempelspanning Ut is de spanning waarbij de detector zichtbaar of hoorbaar reageert. IEC 61243-1 schrijft voor dat Ut tussen 10% en 45% van de nominale netspanning Un ligt. Formeel: 0,10 × Un_max ≤ Ut ≤ 0,45 × Un_min.

Dat dubbele criterium heeft een goede reden. Een detector die pas boven 45% van Un aanslaat reageert te laat: een toestel dat in werkelijkheid spanningsvoerend is wordt dood verklaard. Een detector die al onder 10% van Un aanslaat reageert te vroeg: stoorspanning of geïnduceerde spanning triggert hem, het personeel raakt eraan gewend en negeert de waarschuwing.

De periodieke keuring volgt IEC 61243-1 Annex G en omvat onder meer een drempelspanningstest op de kalibratiestand, een functietest met akoestische of optische signalering, een lekstroomcontrole van het isolerende deel onder droge omstandigheden en een visuele controle op scheuren of inwendige vochtinslag. De volledige acht-stappenprocedure staat in het artikel over spanningsdetectoren testen.

Teststands voor voltage detectors zijn er voor het MS-bereik (tot 52 kV) en voor transmissienetbeheer (tot 245 kV). Voor een passende keuze kun je contact opnemen.

Een fasevergelijker (fase-indicator, phase comparator) controleert of twee MS- of HS-leidingen dezelfde fase voeren. IEC 61481-1 onderscheidt twee types: single-pole met memory-systeem (tot 36 kV nominaal) en two-pole wireless (tot 245 kV nominaal). Resistieve fase-indicatoren vallen onder IEC 61481-2, beperkt tot 1-36 kV vanwege ergonomische bediening door één persoon.

De norm is breder dan vaak gedacht: IEC 61481-1 dekt 1 kV tot 245 kV a.c. Het idee dat hij “stopt bij 36 kV” geldt alleen voor de single-pole memory-units. Two-pole wireless gaat tot in transmissienetbeheer binnen dezelfde norm.

De periodieke test (IEC 61481-1) heeft zeven stappen: visuele en dimensionele inspectie, check van het testing-element, lekstroom onder droge condities, bridging-protection-test, vonkbestendigheid, duidelijke aanwijzing, en heldere visuele en akoestische waarneembaarheid.

De diëlektrische testspanning schaalt mee met de nominale spanning.

Het in-service interval is maximaal 6 jaar. In de Nederlandse praktijk wordt vaak jaarlijks of tweejaarlijks gekeurd.

Of MS-units tot 52 kV op dezelfde teststand als voltage detectors (IEC 61243) getest kunnen worden, hangt af van de stand. Voor fasevergelijkers is mogelijk een bron met instelbare fasehoek nodig. Two-pole wireless units tot 245 kV vragen om een aparte HV-teststand. De zeven teststappen en de twee functioneringsprincipes werkt het artikel over fase-indicatoren testen verder uit.

Strikt genomen vallen aardingsgarnituren niet onder PBM maar onder arbeidsmiddelen. Toch horen ze hier thuis. Bij de vijf gouden regels voor werk aan spanningsloze installaties komt het garnituur direct na de voltage detector: nadat je hebt vastgesteld dat de installatie spanningsloos is, leg je tussen de fasen en aarde een set om dat zo te houden. Die vangt tijdens het werk accidentele inschakeling en geïnduceerde spanning op.

IEC 61230 specificeert de kortsluitstroomvastheid (kA × √t), kabel-doorsnede per rating, klem-uitvoering, en richtlijnen voor in-service inspectie. De type test gebruikt een teststroom It = 1,15 × Ir (Ir = rated current) met piekfactor 2,5 bij 50 Hz. Dat is een hoge-stroomtest: een destructieve fabriekstest die eenmaal per design gebeurt.

Voor periodieke in-service tests laat de norm het interval over aan de gebruiker. De teststroom is niet volledig vrij: de norm beveelt een continuïteitsmeting aan met meer dan 10 A en een resolutie van 1 µΩ of beter, in de praktijk een micro-ohmmeter. De pass/fail-grenswaarden staan in ASTM F2249; bij elke meting vergelijk je de weerstand met de initiële waarde, een stijging duidt op corrosie of losgekomen crimps.

Voor die meting gebruik je een micro-ohmmeter. Voor kabeldoorsnedes van 35 tot 240 mm² en garnituurlengtes tot enkele meters levert dat totale weerstanden van ongeveer 0,1 tot enkele mΩ op. Een meetstroom van 100 A is praktijkstandaard bij fabrikanten en keurlabs, niet door IEC voorgeschreven maar wel zinvol omdat 100 A genoeg warmte ontwikkelt om losse contacten te detecteren. Meer over de meting zelf in onze complete gids over micro-ohmmetingen.

Visuele inspectie blijft de belangrijkste check: kabelmantel intact, klem-tanden niet vervormd, isolatie geen beschadiging. Vóór elk gebruik. Na elk fout-event waar het garnituur kortsluitstroom heeft moeten dragen: vervangen of destructief inspecteren. De volledige keuringsprocedure voor aardingsgarnituren staat in het artikel over aardingsgarnituren testen.

Matten worden onder de voeten gelegd bij werk aan schakelkasten en MS/HS-installaties om geleiding via de vloer naar aarde te onderbreken. Vijf klassen onder IEC 61111, vergelijkbaar opgezet met handschoenen maar zonder klasse 00.

Voor periodieke herkeur schrijft IEC 61111 Annex B.7 maximaal 12 maanden voor, ook voor matten in opslag. Klasse 0 mag je periodiek keuren met uitsluitend visuele inspectie. Vanaf klasse 1 is de diëlektrische proeftest verplicht (hoofd-proeftest 3 minuten; de verkorte conformiteitsvariant duurt 1 minuut zonder moisture-conditionering), met visuele controle voor en na. Bij twijfel of na een incident is een diëlektrische test ook voor klasse 0 logisch. Meer over klassen, herkeurintervallen en de diëlektrische test staat in het artikel over isolerende matten testen.

Voor de periodieke keuring van isolerende handschoenen levert IONIO een DC-tester die instelbaar is tussen 10 en 70 kV. Hij dekt klasse 0 tot en met 4 conform IEC 60903 (DC proof-test) en heeft genoeg bovenkant voor klanten die de ASTM D120 DC-proeftest voor klasse 4 (70 kV) volgen. Productpagina: Tester voor isolerende handschoenen 70 kV DC.

Voor hot sticks (IEC 60855-1 en IEC 60832-1), voltage detectors (IEC 61243) en fase-indicatoren (IEC 61481) leveren we op aanvraag. We helpen met selectie, configuratie en, waar relevant, kalibratie en training.

Je kunt hoogspannings-PBM zelf keuren of de keuring uitbesteden. Zelf keuren vraagt een eigen testopstelling, opgeleid personeel en een vaste werkwijze volgens de norm. Een handschoenentester en een teststand voor isolerende stokken vormen samen een complete eigen opstelling.

Uitbesteden kan bij IONIO Labs. Wij keuren elektrisch isolerende handschoenen volgens IEC 60903 en capacitieve spanningsdetectoren volgens IEC 61243-1, met een keuringsrapport per stuk.

Wat voor jou het beste past, hangt af van het aantal stuks, het keuringsinterval en je eigen planning. In een adviesgesprek zetten we de opties naast elkaar.

Op zoek naar een handschoenentester, of advies over de juiste opstelling voor je PBM-test-proces? Neem contact op via de contactpagina.

We beantwoorden je technische vragen en maken een offerte op maat.

IONIO keurt en test elektrisch isolerende handschoenen volgens de testmethoden van NEN-EN-IEC 60903 (luchttest, visuele inspectie onder druk en diëlektrische DC-test, klasse 1–4) en capacitieve spanningsdetectoren conform IEC 61243-1, met een keuringsrapport per stuk. Bekijk de diensten isolerende handschoenen keuren en spanningsdetectoren keuren, of alle keuringen en labtesten bij IONIO Labs.